
Ku Popon Saadah
Ngolah basa jadi hiji tulisan anu bisa nimbulkeun pencerahan keur pamaca téh pancén para pangarang. Éta pancén téh kawilang hésé, sabab dina prosés kréatifna aya hal-hal anu kudu diperhatikeun tur dilaksanakeun. Salian ti kudu gugon kana aturan tulis-tinulis nu geus baku, hiji pangarang ogé kudu mahér tur parigel ngolah kecap, kalimah, jeung ungkara basa nepi ka jadi tulisan anu hirup sarta ngandung sugésti. Ku kituna dina nuliskeun gagasan-gagasanana kudu dibarung ku milihan kekecapan anu pangmerenahna pikeun ngawakilan kereteg batin jeung ide-idena.
Basa Sunda kawilang euyeub ku kecap jeung ungkara basa anu ngandung sugésti téa upama si pangarang bisa ngolahna. Basa Sunda kacida beungharna ku kecap-kecap anu bisa dipaké ngagambarkeun atawa nerangkeun hiji hal kalawan jéntré. Saperti dina ngagambarkeun gerakan leumpang hiji jalma, basa Sunda mibanda kecap-kecap: ngeteyep, ngalénghoy, ngagandeuang, ngiciprit, ngagidig, ngungkug, ngagégag, ngagéang, ngalanggéor, nyuruntul, nepi ka ngabecirna. Atuh seuri ogé dina basa Sunda mah réa rupana, aya imut, kéom, nyéréngéh, séséréngéhan, seuri konéng, seuri maur, nyikikik, nyakakak, ngabarakatak, ngahéhéh, ngagikgik, akey-akeyan, cicirihilan, nyeleukeuteuk, ceuceuleukeuteukan, anu dina basa Indonésia mah ukur diwakilan ku kecap senyum, tersenyum simpul, tertawa, tertawa terkékéh-kékéh, tertawa terpingkal-pingkal, tertawa lebar jeung tertawa terbahak-bahak.
Ku lantaran basa Sunda téh beunghar téa, asa ku kacida kuuleunana lamun aya pangarang anu ukur bisa niron jeung nurutan kekecapan anu geus meunang nyusun babaturanana, horéam ngotéktak ku sorangan ungkara basa lianna anu padahal mah ngaleuya jeung kawilang loba. Lain teu meunang nurutan da puguh basa mah milik saréréa, tapi cing atuh otak téh sing mencar, sing leuwih eksplore dina ngagali jeung ngolah basa téh ulah ngan wungkul nunutur bujur batur. Éta cenah baé téh teuing da basa mah teu meuli, justru ku lantaran teu meuli téa bakal kacida rugina mun kabisana ukur nyabetan kekecapan nu geus aya, mulungan ungkara basa meunang ngaracik batur téa. Nu kitu nu disebut pangarang kuuleun téh, mun ceuk basa légégna mah pangarang henteu kréatif!
Lamun batur geus nyieun judul tulisan ngagunakeun kecap Bumi misalna, sedengkeun urang ogé sarua rék ngabahas masalah éta, poma ulah sarua pisan kekecapanana, ari embung disebut plagiator mah. Kajaba lamun mémang urang can kungsi wawuh jeung can kungsi maca éta karya batur. Téangan deui kecap séjén anu ma’nana sarua jeung kecap bumi, saperti buana, dunya, alam fana, marcapada, buana pancatengah, jsb. Lamun batur geus nyokot judul laut dina karyana, teu kudu pipilueun maké kecap éta dina karya urang nu sarua témana. Matak naon téangan deui kecap séjén anu leuwih sugéstif, saperti sagara atawa jaladri. Loba pisan conto kecap anu ma’nana sarua tapi wangunna béda (sinonim) téh. Kapan kecap manusa gé sinonimna réa, bisa diganti ku jalma, insan, mahluk nu boga budaya, turunan Adam, umat, jsb. Ulah ieu mah unggal nyieun karya teu weléh nurutan sagala rupa anu geus ditulis ku babaturan. Naha teu hayang jadi pangarang anu boga ciri has? Naha teu hayang jadi pangarang anu boga gaya nulis nu mandiri? Naha teu hayang jadi pangarang anu nenggang?
Kapan geus kabuktian, yén karya orisinal leuwih luhur ajénna batan karya jiplakan. Najan ngajiplakna ukur saeutik, ukur palebah istilah atawa judul wungkul misalna, keukeuh wé nu ngaranna niron mah bakal leungit unsur orisinalitasna, anu hartina éta hasil pagawéanana bisa dibéré label karya tuturut munding! Éta téh kakara sarua palebah judul atawa istilah-istilah, komo upama ngahaja ampir sarua dina hal eusi, ngahaja sarua dina ngaran tokoh-tokoh carita, sarta ngahaja sarua dina palebah paguneman antar tokoh dina fiksi nu dikarangna, wah nu kitu mah geus meleg-meleg nurutan (niron) tur meujeuhna disebut pangarang kuuleun. Jeung anéhna téh pangarang tuturut munding mah langka nu rumasaeun kana kalakuan goréngna, asa heueuh wé éta karya téh karya tulén manéhna, hasil tina prosés kréatif dirina nu cenah leuwih ngalobakeun daya intuitif (ceuk pangakuanana)!
Ayeuna naon rugina keur pangarang anu diturutan ku pangarang plagiator téa? Kawasna rugi sacara fisik sih henteu, tapi rugi sacara psikis pasti aya. Karya aslina asa cambal mun kudu dijéntrékeun mah, sabab ungkara racikanana geus teu has deui, teu unik deui, teu arkhaik deui. Karyana geus mimiti belél, kliseu, jeung leungit daya sugéstifna alatan didaur ulang ku pangarang tuturut munding téa!***